Rzecznik Praw Obywatelskich chroni wolności i prawa obywateli, cudzoziemców i  bezpaństwowców znajdujących się pod władzą Rzeczypospolitej, osób prawnych, a nawet jednostek organizacyjnych nie mających wprawdzie osobowości prawnej, ale mogących być podmiotem praw i obowiązków.
Kontroli sprawowanej przez RPO podlegają wszystkie bez wyjątku organy władzy publicznej, organizacje i inne instytucje obowiązane do przestrzegania i realizacji wolności i praw człowieka i obywatela, a także zasad współżycia i sprawiedliwości społecznej (art. 1 ust. 3 ustawy).

Zakres i formy tej kontroli, uwzględniają oczywiście charakter ustrojowy kontrolowanych organów, np. sądów z uwagi na ich niezależność i  niezawisłość sędziów – w zakresie orzekania.
Rzecznik współdziała ze stowarzyszeniami, ruchami obywatelskimi, innymi społecznymi zrzeszeniami i fundacjami na rzecz ochrony wolności i praw człowieka i obywatela. Praktyka Rzecznika nie ogranicza się do prowadzenia i wspierania edukacji prawnej społeczeństwa i udzielania pomocy prawnej potrzebującym w formie pouczeń i doradztwa, obejmuje ona również inspirowanie i upowszechnianie pozytywnych doświadczeń organizacji społecznych sensu largo (w tym pożytku społecznego), w przezwyciężaniu negatywnych zjawisk w życiu społecznym – np. bezrobocia, zacofania w edukacji, przezwyciężania poczucia bezradności. Stąd wspieranie takich inicjatyw jak konkurs „Pro Publico Bono”, czy „Edukacja dla rozwoju”. Biuro Rzecznika jest dobrym miejscem dla spotkań polityków wszystkich opcji z działaczami samorządów i przedstawicieli organizacji pozarządowych, w tym fundacji. Wspiera również działalność tzw. klinik prawa, działających przy wydziałach prawa i administracji wyższych uczelni, których studenci starszych lat studiów udzielają, pod kierunkiem pracowników naukowych, porad prawnych osobom niezamożnym. Rzecznik wspiera podobnie również działalność Związku Biur Porad Obywatelskich i zrzeszonych w nim jednostek terenowych.

Biuro Rzecznika publikuje i rozpowszechnia roczne informacje składane przez Rzecznika obu izbom Parlamentu, publikuje też materiały z organizowanych przez Rzecznika konferencji np. na temat wdrażania Konstytucji, stanu prawa, ochrony danych osobowych, stanu polskiego więziennictwa.

Rzecznicy i pracownicy Biura brali i biorą udział w dyskusjach na konferencjach naukowych, prowadzą wykłady związane z problematyką ochrony wolności i praw jednostki.

Rzecznik uczestniczy czynnie w międzynarodowej współpracy.

Biuro RPO wydało też zbiór przepisów normujących instytucję ombudsmana
w państwach Europy i niektórych państwach Azji – dla celów porównawczych i przekazało go do wykorzystania ombudsmanom zagranicznym.